© Provider 2005

BUSINESS CORPORATION

(Spółka kapitałowa)

Corporations cannot commit treason, nor be outlawed, nor excommunicated, for they have no souls.

Korpracje nie mogą ani popełnić przestępstwa, ani być potraktowane jak przestępca, ani zostać ekskomunikowane, ponieważ nie mają duszy.

Sir Edward Coke (1552-1634), sędzia angielski

Poniżej zostanie dokonana zwięzła charakterystyka spółki kapitałowej w USA. Potrzeba przedstawienia podstawowych cech charakterystycznych tej instytucji bierze się stąd, że w terminologii nauk ekonomicznych i organizacyjnych (a także niektórych innych, pomijając już język potoczny) coraz częściej pojawia się słowo korporacja jako polski odpowiednik jednego z podstawowych słów w języku ame­rykańskiego biznesu i prawa biznesu, a mianowicie terminu corporation czy - do­kładniej - business corporation (przypomnijmy tutaj, że autorem słowa korporacja jest Quintus Septimius Florens Tertullianus, bardziej znany jako Tertullian, jeden z najwybitniejszych lingwistów II wieku: z łacińskich słów oznaczających u/two­rzenie całości ze składników ukuł dla nazwania nowo utworzonej organizacji termin corporatio). Tymczasem business corporation to spółka kapitałowa i właśnie ten termin powinien być przede wszystkim stosowany, a nie termin "korporacja", który można uznać nawet za pseudoekwiwalent terminu angielskiego: w polskiej tradycji i polskim prawie terminu "korporacja" (zrzeszenie) używa się bowiem przede wszyst­kim do określania stowarzyszeń i różnych rodzajów samorządu, zwłaszcza samo­rządu zawodowego, a nie spółek prawa handlowego. Poniżej (jak i w całej pracy), z uwagi na utrwaloną już praktykę nazywania spółki kapitałowej korporacją, terminy te są jednak używane zamiennie.

Spółka kapitałowa w USA należy do kategorii korporacji prywatnych (private business corporations), chociaż wówczas gdy jej akcje są dostępne w obrocie pub­licznym, często jest nazywana korporacją publiczną (publicly held corporation). Natomiast w przypadku gdy akcje spółki kapitałowej są w posiadaniu jednego akcjonariusza lub niewielkiej, ściśle powiązanej grupy akcjonariuszy i nie są dostęp­ne w ofercie publicznej, jest ona tzw. korporacją zamkniętą (closely held corpora­tion). Prawo amerykańskie nie zna zatem tradycyjnego europejskiego podziału spółek kapitałowych na spółki akcyjne i spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Pierwsza korporacja na terenie przyszłych Stanów Zjednoczonych (a dokład­niej przyszłego stanu Pensylwania) została utworzona w 1768 r. w branży ubezpie­czeniowej (The Philadelphia Contributionship for Insuring Houses from Loss by Fire). Była to jedyna "amerykańska" spółka kapitałowa utworzona przed ogłosze­niem Deklaracji Niepodległości. Sytuacja zmieniła się zasadniczo z chwilą dotarcia do USA rewolucji przemysłowej i powiększenia się skali działalności gospodarczej. Podjęcie działalności (budowa fabryk, zakup urządzeń itd.) w takich branżach, jak przemysł wytwórczy, transport, górnictwo, przemysł energetyczny czy łączność, wymagało zgromadzenia znacznych sum pieniędzy, co - w efekcie - do­prowadziło do szybkiego rozwoju korporacyjnej formy organizacji. W dzisiej­szych Stanach Zjednoczonych spółka kapitałowa jest dominującą formą prowadzenia działalności gospodarczej. Prawie wszystkie duże, ale i liczne małe przedsiębiorstwa są zorgani­zowane jako spółki kapitałowe. Dalsze dwie podstawowe formy prowa­dzenia biz­nesu to - charakterystyczna dla handlu detalicznego, usług i rolnictwa - wyłączna własność (sole / individual proprietorship) oraz spółka osobowa (part­nership), wybierana jako sposób połączenia zasobów i umiejętności między innymi przez prawników, lekarzy i architektów (zob. na przykład Ronald A. Anderson, Ivan Fox, David P. Twomey, Marianne M. Jennings, Business Law and the Legal Envi­ron­ment, Comprehensive Volume, West Legal Studies 1998 oraz F. William McCar­ty, John W. Bagby, The Legal Environment of Business, McGraw-Hill/Irwin 1993).

Dla prawnej charakterystyki korporacji w USA zasadnicze znaczenie miała głośna sprawa z 1819 r. Dartmouth College vs. Woodward, w trakcie której sędzia Sądu Najwyższego John M. Marshall (1755-1835) sformułował pogląd, że korpo­racja jest bytem sztucznym, niewidocznym, niedającym się dotknąć i istniejącym tylko w oczach prawa. Będąc jedynie tworem prawa, ma tylko te właściwości, które dokument założycielski jej powierza albo wyraźnie, albo w sposób dorozu­miany jako konieczne dla jej samego istnienia. Są to takie właściwości, które ucho­dzą za najlepsze z punktu widzenia umożliwienia osiągnięcia celu, dla którego korporacja została utworzona. Do najważniejszych należą nieśmiertelność i - jeżeli można tak powiedzieć - osobowość. (A corporation is an artificial being, invisible, intangible, and existing only in contemplation of law. Being the mere creature of law, it possesses only those properties which the charter of its creation confers upon it, either expressly or as incidental to its very existence. These are such as are supposed best calculated to effect the object for which it was created. Among the most important are immortality, and if the expression may be allowed, individuality, cyt. za Douglas Whitman, John William Gergacz, The Legal Environment of Busi­ness, McGraw-Hill/Irwin 1991).

Powyższy pogląd stał się podstawą powszechnie przyjętej doktryny prawnej głoszącej, że korporacja jest osobą sztuczną, stworzoną przez prawo (osobą prawną - a legal person) i istniejącą jako jednostka różna i odrębna od swoich członków - osób fizycznych (natural persons). Odrębne istnienie korporacji (a separate legal existence) pozwala jej, tak jak każdej osobie fizycznej, posiadać własny majątek i inwestować go, pozywać do sądu i być pozywaną, zawierać umowy, zarabiać pie­niądze i tracić je, wreszcie... zbankrutować. Jednocześnie, ponieważ korporacja nie ma postaci fizycznej, jej osobowość (individuality) jest nieco ograniczona. W szcze­gólności może działać tylko za pośrednictwem swoich organów (corporate agents), czyli - praktycznie - ludzi (kierowników i pracowników) upoważnionych do rea­li­zacji pewnych zadań w imieniu i na rzecz korporacji. W konsekwencji może po­nieść odpowiedzialność deliktową za ich działania, a nawet być uznana winną za niektóre ich czyny przestępcze. Spółka uzyskuje sobowość prawną i zdolność do samodziel­nego bytu z chwilą zarejestrowania w biurze sekretarza stanu, w wy­bra­nym stanie USA, swojego dokumentu inkorporacyjnego (założycielskiego) o na­zwie Articles of Incorporation. Musi on określać między innymi nazwę spółki, a ta z kolei - zgodnie z wymogami większości stanów - musi zawierać słowo wskazują­ce na jej korpo­racyjny charakter. Najczęściej spotykane słowa to corporation, com­pany, incor­porated i limited, a także ich skróty, w szczególności Co. i Inc.

Majątek spółki kapitałowej jest podzielony na zbywalne jednostki (transferable units) nazywane akcjami (shares of stock). Wszystkie akcje tej samej kategorii mają te same prawa i przywileje. Akcjonariusze (stockholders, zwani też share­holders) mogą kupować i sprzedawać akcje, nie naruszając funkcjonowania korpo­racji (mi­liony transakcji, które codziennie dokonuje się na giełdach są niezależnymi transak­cjami pomiędzy kupującymi i sprzedającymi). Tym samym, w przeciwień­stwie do spółki osobowej (partnership), zmiany własnościowe nie wpływają na ist­nienie spółki kapitałowej. Kwestią o wyjątkowym znaczeniu jest to, że akcjonariu­sze korporacji ponoszą ograniczoną odpowiedzialność (limited liability). Chodzi o to, że nie oni, lecz korporacja ponosi odpowiedzialność za swoje działania i zobo­wiązania, a zatem jej wierzyciele nie mogą na ogół szukać zaspokojenia swoich żądań poza jej majątkiem. Innymi słowy, strata finansowa, jaką akcjonariusz może ponieść, jest ograniczona do sumy, jaką zainwestował. Nie ulega wątpliwości, że bez instytucji ograniczonej odpowiedzialności szybki rozwój korporacyjnej formy prowadzenia działalności gospodarczej byłby niemożliwy. Stąd zresztą amerykański satyryk, dziennikarz i wydawca Ambrose Bierce (1842-1914) we właściwy sobie sposób określił korporację jako pomysłowe narzędzie mające przynosić jednostce zysk bez ponoszenia przez nią odpowiedzialności: An ingenious device for obtaining in­dividual profit without individual responsibility.

Akcjonariusze, którzy są faktycznie właścicielami korporacji, sprawują kon­trolę nad zarządzaniem jej sprawami w sposób pośredni przez wybór rady dyrekto­rów (board of directors), do której należy prawo zarządzania spółką. Na ogół jest jednak tak, że rada dyrektorów powierza codzienne zarządzanie korporacją zarzą­dowi wykonawczemu (officers) z prezesem (president / chief executive officer - CEO) na czele, zachowując sobie prawo określania polityki korporacji oraz - rzecz jasna - zwolnienia zarządu. Elementem integrującym pracę rady dyrektorów i za­rządu wykonawczego jest praktyka zasiadania kluczowych officers korporacji w ra­dzie dyrektorów. Są oni nazywani wewnętrznymi lub wykonawczymi członkami rady (inside directors, executive directors, insiders) w odróżnieniu od pozostałych, nazywanych zewnętrznymi, niewykonawczymi lub niezależnymi członkami rady (outside directors, non-executive directors, independent directors, outsiders). W skład rady dyrektorów zawsze wchodzi prezes korporacji (CEO), który ponadto na ogół pełni funkcję jej przewodniczącego (chairman of the board of directors). W naj­bardziej ogólnym ujęciu struktura spółki kapitałowej w USA wygląda zatem nastę­pująco:

Źródło: opracowanie własne.