© Provider 2005

NATURAL BUSINESS OBJECTIVES

(Naturalne cele biznesu)

Sprawiedliwość to podstawa, dzięki której człowiek ma mocną i stałą wolę
oddawania każdemu tego, co mu się słusznie należy.

Św. Tomasz z Akwinu (1225-1274)

Terminem "naturalne cele biznesu" określa się uniwersalne cele biznesu, a więc cele, które są realizowane w każdym biznesie. Ponieważ powodzenie (i samo prze­trwanie) każdego biznesu zależy od zaspokojenia oczekiwań różnych grup osób (w naturalny sposób) żywotnie zainteresowanych jego funkcjonowaniem (właści­cieli / inwestorów, kierowników, pracowników, klientów, dostawców, społeczności lokalnej itd.), można zwięźle powiedzieć, że naturalnymi celami biznesu są te cele, których realizacja służy zaspokojeniu naturalnych oczekiwań jego interesariuszy (stakeholders). Stwierdzenie zaś, że biznes powinien dać każdemu interesariuszowi to, co mu się słusznie należy, pozwala powiedzieć, że ogólnym naturalnym celem biznesu jest sprawiedliwość. Ponieważ kwestia celów biznesu dotyczy w istocie podstawowych zasad funkcjonowania jednostki, społeczeństwa i państwa, przypom­nijmy tutaj, że w starożytnym Rzymie obowiązywała zasada czy cnota sprawiedli­wości . iustitia (głosili ją Cyceron i Ulpian) w sformułowaniu: Iuris praecepta sunt haec: honeste vivere, alterum non laedere, suum cuique tribuere. (Nakazy prawa są takie: żyć godnie, drugiego nie krzywdzić, dać każdemu to, co mu się należy). Jeżeli chodzi zaś o znaczenie sprawiedliwości w życiu człowieka, to przytoczmy charakte­rystyczne sformułowanie włoskiego filozofa i prawnika Giorgio Del Vecchio: Bez sprawiedliwości życie nie byłoby możliwe, a nawet jeśli byłoby, nie warto byłoby żyć (tenże, Justice. An Historical and Philosophical Essay, Fred B. Rothman & Co. 1982). Autor powołuje się na podobne stwierdzenia między innymi Seneki, św. Au­gustyna i Immanuela Kanta. Z kolei amerykański filozof, twórca teorii sprawiedli­wości John Rawls (1921-2002) jednoznacznie stwierdza: Jak prawda w systemach wiedzy, tak sprawiedliwość jest pierwszą cnotą społecznych instytucji, tenże, Teoria sprawiedliwości, przekł. Maciej Panufnik, Jarosław Pasek, Adam Romaniuk, PWN, Warszawa 1994 (nb. sędziom amerykańskiego Sądu Najwyższego nadaje się miano sprawiedliwość . justice). Na temat pojęcia sprawiedliwości, oprócz prac wskaza­nych powyżej, zob. też: Chaim Perelman, O sprawiedliwości, przeł. Wiera Bień­kowska, PWN, Warszawa 1959, Wojciech Sadurski, Teoria sprawiedliwości, PWN, Warsza­wa 1988, Zygmunt Ziembiński, O pojmowaniu sprawiedliwości, Daimonion, Lublin 1992 oraz Henryk Leszczyna, Hermeneutyka prawnicza. Rozumienie i interpretacja tekstu prawnego, Oficyna Naukowa, Warszawa 1996.

Sprawiedliwość jako ogólny naturalny cel biznesu wymaga . rzecz jasna . realizacji pewnego zestawu celów ujętych bardziej konkretnie, odpowiednio do oczekiwań tych grup osób, które mają naturalny interes w funkcjonowaniu biznesu. Walter F. Gast (zob. tenże, Principles of Business Management, St. Louis, Missouri 1953) zidentyfikował sześć takich celów (the natural and true objectives of a busi­ness firm):

1. Produkcja towarów i świadczenie usług służących zaspokojeniu potrzeb. (The production of a want satisfying commodity or service).

2. Ekonomicznie uzasadnione zatrudnianie pracowników. (The economically productive employment of persons).

3. Zaspokajanie naturalnych oczekiwań zawodowych pracowników. (The sat­isfaction of normal occupational desires).

4. Ekonomiczne korzystanie z kapitału i ziemi. (The economically productive utilization of capital and land).

5. Sprawiedliwe wynagradzanie pracowników. (A just wage to labor).

6. Odpowiedni zysk dla inwestorów. (A just return to the investors of capital).

Dwa cele z powyższej listy, a mianowicie drugi i trzeci, mogą budzić pewne wątpliwości (chociaż nie w wymiarze religijno-etycznym; w encyklice Laborem exercens Jana Pawła II czytamy, że "Praca jest dobrem człowieka . dobrem jego człowieczeństwa . przez pracę bowiem człowiek nie tylko przekształca przyrodę, dostosowując ją do swoich potrzeb, ale także urzeczywistnia siebie jako człowiek, także poniekąd .staje się człowiekiem."), stąd warto przytoczyć komentarz, jakim opatrzył je W. F. Gast. Cel drugi autor wyjaśnił następująco: W naszym systemie pragniemy, aby osoby nadające się do zatrudnienia zostały zatrudnione w sposób produktywny. [...] bezrobocie jest oczywiście zupełnie niepożądane i oznacza nie­sprawiedliwość w stosunku do osób, które mogą i chcą pracować. [...] od żadnego biznesu nie powinno oczekiwać się tego, żeby utrzymywał osoby na liście płac, jeśli nie mogą one pracować w sposób produktywny. [...] Istnieją przypadki, kiedy spra­wiedliwość czy może konieczność nakazują zaakceptować nieproduktywne zatrud­nienie pracownika. Na ogół jednak taka praktyka prowadziłaby do rzeczywistej i często większej niesprawiedliwości w stosunku do innych (na przykład akcjona­riuszy lub klientów). [...] Duża liczba świadomych biznesmenów wyraziła głębokie przekonanie, że należy nadać zatrudnieniu status celu organizacyjnego i powiązać go z zyskiem, a także wyraziła troskę o społeczne konsekwencje nieumiejętności zdobycia się na takie rozumienie zatrudnienia. Innymi słowy, należy uznać, że biz­nes istnieje po części po to, aby tworzyć i utrzymywać miejsca pracy dla osób nada­jących się do zatrudnienia. (Ours is a system in which we desire the employable population to be productively employed. [...] unemployment is, of course, thoroughly undesirable, and represents an injustice to employable persons. [...] no business should be expected to retain persons on payrolls when they cannot be productively occupied. [...] There are instances in which justice, or perhaps expediency, requires the retention of an employee unproductively. In the main, however, the practice would lead to real and often greater injustice to others [stockholders or customers, for example]. [...] A large number of alert businessmen have freely expressed a deep conviction that employment must be given the status of a business objective, coordi­nate with profit, and have disclosed a profound concern over the social consequenc­es of a failure to so regard employment. To put the matter into vary plain words, a business must be considered to exist partly to make and to maintain jobs for employable persons).

Z kolei o celu trzecim W. F. Gast napisał: Sposobność, aby żyć nie tylko dzięki biznesowi, ale także w nim, jest prawem każdego zatrudnionego. To, że biznes po­winien być między innymi miejscem, w którym są zaspokajane naturalne oczeki­wania zawodowe pracowników, wynika jednoznacznie z zasady sprawiedliwości i miejsca biznesu w strukturze społecznej. Zaspokajanie naturalnych oczekiwań za­wodowych pracowników jest w istocie jednym z niezbędnych końcowych efektów funkcjonowania biznesu. Jest logicznym celem każdego przedsiębiorstwa. (Oppor­tunity to live, not merely by business, but in it, is the demand and the right of ev­eryone engaged in business. That business means, among other things, opportunity to satisfy normal occupational desires is an indisputable implication of the principle of justice and of the position of business in the total social structure. The satisfaction of normal occupational desires is a vitally necessary terminal outcome of business. It is a logical objective of every enterprise). Należy podkreślić, że stanowisko takie znajduje potwierdzenie w Karcie Praw Podstawowych Unii Europejskiej (Charter of Fundamental Rights of the European Union) proklamowanej 7 grudnia 2000 r. w Ni­cei, w rozdziale IV Solidarność (Solidarity). Na przykład art. 31 Karty zawiera postanowienia dotyczące sprawiedliwych i godnych warunków pracy (fair and jus­tice working conditions).

Jeżeli chodzi natomiast o cel piąty, czyli sprawiedliwe wynagradzanie pracow­ników, to warto tutaj przytoczyć relewantny fragment wyroku Trybunału Konstytu­cyjnego z 7 maja 2001 r. (sygn. K 19/00, OTK 2001/4/82): "[...] Trybunał Konsty­tucyjny podziela pogląd, że przepisy konstytucyjne, a w szczególności art. 65 i art. 2 w części odwołującej się do zasad sprawiedliwości społecznej, dają pełną podstawę do uznania zasady sprawiedliwego (godziwego) wynagradzania za świadczoną pracę jako założenia o randze konstytucyjnej. Trybunał Konstytucyjny nie podziela nato­miast poglądu, że sprawiedliwe i godziwe wynagrodzenie wyznaczone jest przez wartość pracy, o której decydują prawa rynku. [...] Niezależnie bowiem od wartości rynkowej praca ma być wynagradzana godziwie w takim rozumieniu, iż wystarcza na zaspokojenie pewnych uzasadnionych potrzeb życiowych jednostki (minimal­nego standardu godziwego życia)". Prawo do sprawiedliwego czy godziwego wyna­grodzenia (fair remuneration) formułuje nb. przyjęta przez Radę Europy 18 paź­dziernika 1961 r. Europejska Karta Społeczna, której postanowienia odzwierciedla między innymi ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jednolity z 1998 r., Dz.U. Nr 21, poz. 94): "Pracownik ma prawo do godziwego wynagrodze­nia za pracę" (art. 13). Dla Rady Europy istota płacy godziwej polega na zapew­nieniu poziomu minimum socjalnego, stąd często nazywa się ją progiem biedy. Według ekspertów Rady Europy próg biedy może być wyliczony jako 68% prze­ciętnej płacy krajowej.

Na koniec zauważmy, że chociaż sprawiedliwość jako ogólny naturalny cel biznesu brzmi jak utopia, to jednak propozycja ta znalazła wyraz w celach i za­sadach zarządzania spółką akcyjną w nowej koncepcji spółki opartej na pojęciu osób żywotnie nią zainteresowanych (a stakeholder theory of the modern corporation). W koncepcji tej spółka między innymi "[...] powinna być zarządzana dla dobra osób żywotnie zainteresowanych: jej klientów, dostawców, właścicieli, pracowników i społeczności lokalnych. Grupom tym należy zapewnić ich prawa. Muszą one także w pewien sposób uczestniczyć w podejmowaniu decyzji, które mają znaczący wpływ na ich sytuację materialną", William M. Evan, R. Edward Freeman, Spółka i osoby żywotnie zainteresowane. Kapitalizm kantowski, [w:] Etyka biznesu. Z kla­syki współczesnej myśli amerykańskiej, wyb. i red. Leo V. Ryan, Jacek Sójka, Wy­dawnictwo "W drodze", Poznań 1997. Z kolei Witold Kwaśnicki w pracy po­święconej zasadom systemu kapitalistycznego podkreśla zależność pomiędzy zys­kiem a zaspokojeniem oczekiwań członków społeczeństwa, którą sprowadza do zasady moralnej: "Jeśli chcesz zarobić więcej, musisz pomyśleć, jak lepiej zaspo­koić oczekiwania innych", tenże, Zasady ekonomii rynkowej, Acta Universitatis Wratislaviensis No 2322, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2001.

Zob. także Kantian capitalism oraz Stakeholders.