© Provider 2005

ORGANIZATION MAN

(Człowiek organizacji)

Szlachetny człowiek wymaga od siebie, prostak od innych.

Nikos Kazantzakis (1883-1957), grecki powieściopisarz i dramaturg, autor Greka Zorby

Na miano człowieka organizacji zasługuje osoba podporządkowująca swoje osobiste cele i oczekiwania wymaganiom organizacji, w której jest zatrudniona. Innymi słowy, człowieka organizacji charakteryzuje gotowość wyjścia poza przypi­sany mu zakres obowiązków (propensity to give 'beyond the call of duty'). Pojęcie człowieka organizacji ma swoje źródło w opublikowanej przez amerykańskiego socjologa i dziennikarza Williama H. Whyte'a (1917-1999) książce The Organi­zation Man, Simon and Schuster, New York 1956. Sam autor tak objaśnia je we wstępie: Książka poświęcona jest człowiekowi organizacji. Jeżeli ten termin jest niejasny, to dlatego, że nie mam innego pomysłu, jak nazwać ludzi, o których piszę. Nie chodzi ani o robotników, ani o urzędników w potocznym rozumieniu tych słów. Chodzi o ludzi, którzy nie tylko pracują dla organizacji, ale i do niej należą. Pocho­dzą z klasy średniej i opuścili swój dom, zarówno fizycznie, jak i duchowo, by po­świecić się życiu organizacji. Są duszą i umysłem naszych wielkich organizacji. (This book is about the organization man. If the term is vague, it is because I can think of no other way to describe the people I am talking about. They are not the workers, nor are they the white-collar people in the usual, clerk sense of the word. These people only work for The Organization. The ones I am talking about belong to it as well. They are the ones of our middle class who have left home, spiritually as well as physically, to take the vows of organization life, and it is they who are the mind and soul of our great self-perpetuating institutions, tenże, The Organization Man, University of Pennsylvania Press 2002). Jednocześnie we wskazanej pracy W. H. Whyte przestrzegał przed stwierdzonymi przez siebie w życiu organizacji narastającymi zjawiskami biurokratyzacji i konformizmu oraz zachęcał do przeciw­działania im. (W pewnym sensie jego zachętę zrealizowała francuska psychoana­lityk i ekonomistka Corinne Maier (ur. 1963) bestsellerową pracą Bonjour paresse. De l'art et la nécessité d'en faire le moins possible en entreprise [Witaj lenistwo, czyli o sztuce i konieczności obijania się w pracy], Michalon, Paris 2004). Zob. też The Essential William H. Whyte, ed. by Albert LaFarge, Fordham University Press, New York 2000.

W opinii wielu, sztandarowym przykładem człowieka organizacji są twórcy firmy International Business Machines (IBM) i jej kultury: Thomas Watson Snr (1874-1956) i Thomas Watson Jr. (1914-1994).

W latach osiemdziesiątych XX wieku w USA dał się zaobserwować upadek idei człowieka organizacji, co wiązano z zanikiem bezpośredniego finansowego za­angażowania menedżerów spółek w rezultaty ich działalności. Diagnoza taka została przedstawiona między innymi w głośnym filmie Wall Street Oliviera Stone'a z 1987 r. W scenie zgromadzenia akcjonariuszy spółki Teldar Paper cyniczny Gordon Gekko (w tej roli Michael Douglas) powiedział: W czasach wolnego rynku, kiedy nasz kraj był czołową przemysłową potęgą świata, istniała odpowiedzialność wobec akcjonariuszy. Carnegie, Mellone i im podobni, którzy zbudowali to wielkie prze­mysłowe imperium, byli skuteczni, ponieważ ryzykowali swoje pieniądze. Dzisiaj menedżerowie nie inwestują swoich pieniędzy w spółki, którymi zarządzają! Wszy­scy menedżerowie Teldar Paper razem wzięci posiadają mniej niż 3 procent akcji spółki. A gdzie pan Cromwell [członek Rady Dyrektorów Teldar Paper Company i największy indywidualny akcjonariusz - J. S.] zainwestował swoją milionową pre­mię? Nie w akcje Teldar Paper; posiada on mniej niż 1 procent. Wy [mali akcjona­riusze - J. S.] jesteście prawdziwymi właścicielami spółki. Tak, właśnie wy! I wy - właściciele - jesteście wykorzystywani przez tych biurokratów [menedżerów Teldar Paper - J. S.], wy opłacacie ich wystawne obiady, ich podróże na polowania i na ryby, ich korporacyjne odrzutowce i ich wysokie odprawy. (Now in the days of the free market when our country was a top industrial power, there was accountability to the stockholder. The Carnegies, the Mellons, the men that built this great indu­strial empire, made sure of it because it was their money at stake. Today, manage­ment has no stake in the company! All together, these men sitting up here [Teldar management and executives] own less than 3 percent of the company. And where does Mr. Cromwell put his million dollar special? Not in Teldar stock; he owns less than 1 percent. You own the company. That's right, you the stockholder, and you are all being royally screwed over by these, these bureaucrats, with their, their steak luncheons, their hunting and fishing trips, their, their corporate jets and golden parachutes).

Na temat ludzi organizacji i organizacyjnej lojalności zobacz też William G. Scott, David K. Hart, Organizational America, Houghton Mifflin, Boston 1979. O niektórych nowych zjawiskach i tendencjach w omawianej dziedzinie piszą z ko­lei Peter Meiksins i Peter Whalley, Putting Work in Its Place: A Quiet Revolution, Cornell University Press, NY 2002.