© Provider 2005

Jerzy Supernat
Zakład Nauki Administracji
Instytut Nauk Administracyjnych
Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii
Uniwersytet Wrocławski

Lobbing w procesach decyzyjnych
organów władzy publicznej ^*

In the frank expression of conflicting opinions
lies the greatest promise of wisdom of governmental action.
Otwarte przedstawienie sprzecznych opinii
sprzyja racjonalności decyzji rządowych.
Louis Dembitz Brandeis (1856-1941), prawnik amerykański

W Polsce o lobbingu pisze się ostatnio na ogół źle, a nawet bardzo źle, sprowadzając go do wyrafinowanej postaci korupcji i cwaniactwa^[1]. Ponieważ tak rozumiany "lobbing" nie ma nic wspólnego z prawdziwym lobbingiem w procesach decyzyjnych organów władzy publicznej, rozpocząć wypada od wskazania istoty zjawiska, aby wyeliminować zamieszanie w sferze pojęciowej i nie nazywać dłużej korupcji (i innych patologii w życiu publicznym) "chorym lobbingiem" czy "nielegalnym lobbingiem", ponieważ prowadzi to tylko do nieporozumień i błędnych ocen^[2]. Otóż istotą będącej przedmiotem zainteresowania postaci lobbingu jest wpływanie w granicach prawa na decyzje organów władzy publicznej (z wyjątkiem organów wymiaru sprawiedliwości) w kierunku pożądanym przez określone grupy (zwane najczęściej grupami interesu lub nacisku) czy jednostki^[3]. Ujęcie takie jest notabene zbieżne z proponowaną w art. 2 projektu ustawy o działalności lobbingowej (wersja z 27 października 2003 r.) definicją lobbingu, zgodnie z którą "(...) działalnością lobbingową jest każde działanie prowadzone metodami prawnie dozwolonymi, wykonywane w formach określonych w niniejszej ustawie, zmierzające do wywarcia wpływu na organy władzy publicznej w celu uwzględnienia w podejmowanych rozstrzygnięciach racji i interesów określonych grup społecznych lub zawodowych (...)"^[4]. Działalność taka nie może być prowadzona "(...) w indywidualnych sprawach przed organami władzy publicznej sprawującymi wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej, organami ścigania, organami kontroli oraz w postępowaniu administracyjnym" (art. 5 projektu ustawy).

            W Stanach Zjednoczonych działalność lobbingowa tysięcy zorganizowanych grup interesu (interest groups) / grup nacisku (pressure groups) jest od dawna istotną cechą życia politycznego^[5]. Tradycyjnie grupy interesu lobbowały w przedstawicielskich organach prawodawczych, starając się przekonać ich członków do przyjęcia takiego prawa, które byłoby korzystne dla zainteresowanej grupy, ewentualnie do sprzeciwienia się rozwiązaniom prawnym, które szkodziłoby interesom grupy^[6]. I chociaż działalność lobbystów spotyka się z krytyką, to jednocześnie wskazuje się, że po prostu korzystają oni z gwarantowanej Konstytucją USA wolności słowa i wolności zrzeszania się, a także z możliwości występowania z petycjami do władz o wyrównanie doznanej krzywdy. W opinii D. H. Rosenblooma i R. S. Kravchuka: "tak długo, jak w działalności grup interesu nie dochodzi do przekupstwa, patologicznego poszukiwania przychylności czy innych postaci korupcji, ich aktywność może być postrzegana jako wartościowe informowanie polityków o rozkładzie interesów w danej sprawie". (As long as bribery, excessive favor seeking, and other corruption does not take place, the activities of pressure groups can be viewed as valuable in informing policy makers of where important interests stand on any given matter)^[7]. Wielu Amerykanów postrzega grupy interesu jako skuteczny środek reprezentowania swojego punktu widzenia i politycznych celów, w niektórych przypadkach bardziej skuteczny od tradycyjnych mechanizmów demokracji przedstawicielskiej.

Wraz ze wzrostem udziału w procesie stanowienia prawa organów administracyjnych lobbing stał się również powszechny w obrębie władzy wykonawczej. Działalność grup interesu została tutaj usankcjonowana w 1972 r. ustawą the Federal Advisory Committee Act, wprowadzającą instytucję komisji doradczych (w 1998 r. 55 federalnych organów i agencji rządowych było wspieranych przez 892 komisje doradcze). Punktem wyjścia ustawy było założenie, że komisje doradcze będą dla organów administracyjnych cennym źródłem opinii i informacji, a jej celem . poprawa jakości interakcji grup interesu z organami administracyjnymi przez zapewnienie otwartości i reprezentatywności procesu lobbingu, a także procesu administrowania. Istotnym postanowieniem ustawy był wymóg dostępności oficjalnych spotkań przedstawicieli grup interesu z funkcjonariuszami administracji publicznej. Dodatkowe możliwości lobbingu w obrębie władzy wykonawczej stworzyła ustawa z 1990 r. the Federal Negotiated Rulemaking Act wprowadzająca do prawodawczej działalności regulacyjnych agencji rządowych formalny mechanizm negocjacyjnego stanowienia prawa (zwany reg-neg od regulatory negotiation) na drodze bezpośrednich negocjacji (face-to-face negotiation) z zainteresowanymi stronami. Za idealny rezultat takich negocjacji uznaje się znalezienie konsensusu między wszystkimi, których dotyczy zamierzona regulacja. W każdym razie partycypacja w procesie stanowienia prawa zwiększa wpływ grup interesu, a pomniejsza agencji rządowych.

Lobbing w Unii Europejskiej (w procesach decyzyjnych organów wspólnotowych) jest, podobnie jak w USA, zjawiskiem powszechnym (faktem społecznym) i . co więcej . powszechnie uznanym^[8]. Przedmiotem szczególnie intensywnego lobbingu instytucje europejskie stały się po wejściu w życie 1 lipca 1987 r. Jednolitego Aktu Europejskiego, proklamującego ustanowienie jednolitego rynku wewnętrznego opartego na zapewnieniu swobodnego przepływu towarów, osób, usług i kapitału, oraz po wejściu w życie 1 listopada 1993 r. Traktatu z Maastricht, powołującego Unię Europejską i dokonującego dalszej integracji gospodarczej w postaci unii ekonomicznej i walutowej. Związane z tym przeniesienie podejmowania wielu decyzji ze szczebla krajowego na szczebel wspólnotowy i wzrost liczby zadań publicznych realizowanych przez instytucje Unii pobudziły aktywność już działających europejskich grup nacisku, a także pojawienie się nowych. Bruksela, stając się centrum decyzyjnym, stała się ważnym ośrodkiem działań lobbingowych. Wzrostowi aktywności i liczby grup nacisku służyło przy tym zwiększenie jawności i przejrzystości (tzw. transparentności; od transparency) działania organów wspólnotowych. Jednocześnie należy zauważyć, że chociaż lobbing w procesach decyzyjnych organów unijnych jest powszechnie uznany, to jego prawna determinacja jest fragmentaryczna i ogólna.

Grupy interesu prowadzące działalność lobbingową w Brukseli są bardzo zróżnicowane. Spośród możliwych licznych ich typologii wskażmy trzy. Pierwszą przyjęła Komisja Europejska w Komunikacie z 2 grudnia 1992 r. Otwarty i strukturalny dialog między Komisją i specjalnymi grupami interesu (An open and structured dialogue between the Commission and special interest groups)^[9]. W tym deklaratoryjnym dokumencie Komisja rozróżniła tradycyjne niekomercyjne grupy interesu: not-for-profit organizations (europejskie i międzynarodowe stowarzyszenia, związki, federacje pracowników, konsumentów, ekologów itp.) oraz specjalne grupy interesu, czyli profesjonalne, komercyjne organizacje, prowadzące działalność lobbingową w celu osiągania zysku . profit seeking organizations (organizacje doradcze, konsultanci, firmy public relations, kancelarie prawnicze itp.)^[10]. Zgodnie z drugą typologią wyróżnić można europejskie i międzynarodowe grupy interesu (tutaj warto wymienić najbardziej wpływową grupę nacisku, znaną między innymi z organizowania demonstracji o zasięgu europejskim, Organizację Związków Rolniczych . Committee of Professional Agricultural Organizations in the EU) krajowe grupy interesu oraz grupy interesu sektora prywatnego. Wśród krajowych grup interesu można z kolei wyróżnić grupy centralne i branżowe, ale także organizacje reprezentujące regiony i społeczności lokalne państw członkowskich Unii Europejskiej i państw trzecich, niebędących członkami Unii (swoje przedstawicielstwa i biura mają w Brukseli między innymi niemieckie landy czy francuskie regiony, ale także amerykańskie stany czy kanadyjska prowincja Quebec^[11]). Rola regionalnych i lokalnych grup nacisku niewątpliwie wzrosła w wyniku powołania przez Traktat z Maastricht nowego organu Unii Europejskiej . Komitetu Regionów. Organ ten ma wprawdzie charakter doradczy, ale jego utworzenie świadczy o randze, jaką Unia nadaje polityce regionalnej i strukturalnej oraz jej finansowym instrumentom w postaci funduszy strukturalnych. Trzecia wreszcie typologia grup interesu pozwala rozróżnić ekonomiczne grupy interesu, grupy interesu publicznego (broniące praw konsumentów, rodziny, chroniące środowisko itp.), grupy promocyjne (propagujące przekonania religijne, poglądy ekonomiczne, polityczne itp.), grupy terytorialne (promujące interesy jednostek terytorialnych: miasta, regionu czy państwa trzeciego) oraz profesjonalne, komercyjne grupy interesu.

Jeżeli chodzi o zasady prowadzenia działalności lobbingowej, to Komisja Europejska we wskazanym powyżej dokumencie z 1992 r. Otwarty i strukturalny dialog między Komisją a specjalnymi grupami interesów przyjęła, że kodeks postępowania w kontaktach z funkcjonariuszami instytucji europejskich powinny opracować same grupy interesu, chociaż jednocześnie wskazała podstawowe zasady (minimum requirements), jakie powinien on zawierać. Uwzględnił je opracowany w 1994 r. pierwszy kodeks postępowania profesjonalnych lobbystow: Dobrowolny kodeks postępowania dla konsultantów spraw publicznych (Voluntary code of conduct for public affairs consultants)^[12], który zawiera dwanaście następujących zaleceń^[13]:

1.      Przedstaw się z imienia i nazwiska oraz wskaż organizację, której jesteś członkiem.

2.      Przedstaw interesy, które reprezentujesz.

3.      Nie wprowadzaj świadomie w błąd funkcjonariuszy UE co do swojego statusu i charakteru swojej wizyty ani nie twórz fałszywego wrażenia w tym zakresie.

4.      Ani bezpośrednio, ani pośrednio nie przedstawiaj fałszywie swoich kontaktów z instytucjami UE.

5.      Zachowaj poufny charakter otrzymanych informacji.

6.      Nie rozpowszechniaj w sposób świadomy lub przez niedbalstwo nieprawdziwych lub mylących informacji oraz dołóż należytych starań, aby nie stało się to przez przypadek.

7.      Nie sprzedawaj w celu osiągnięcia zysku kopii dokumentów otrzymanych w instytucjach UE.

8.      Nie uzyskuj informacji z instytucji UE w nieuczciwy sposób.

9.      Unikaj jakiegokolwiek zawodowego konfliktu interesów.

10.  Nie dawaj, ani nie oferuj żadnych finansowych zachęt:

.        funkcjonariuszowi UE

.        członkowi Parlamentu Europejskiemu

.        osobom z ich personelu

11.  Nigdy nie podejmuj, ani nie proponuj żadnych działań, które prowadziłyby do wywarcia niewłaściwego wpływu na wskazane powyżej osoby.

12.  W kontaktach z pracownikami UE pamiętaj o obowiązujących ich w instytucjach UE przepisach i obowiązkach służbowych.

Jednocześnie Komisja Europejska w 1992 r. zwróciła uwagę na konieczność przestrzegania podstawowych zasad etyki zawodowej przez komisarzy i funkcjonariuszy Komisji. W czasie inauguracyjnego posiedzenia Komisji pod przewodnictwem R. Prodiego 18 września 1999 r. został oficjalnie przyjęty kodeks postępowania komisarzy^[14]. Kodeks zakazuje komisarzom między innymi podejmowania jakiegokolwiek płatnego zajęcia, przyjmowania prezentów o wartości większej niż 150 euro, nakazuje sporządzenie deklaracji majątkowej, a także . w celu uniknięcia konfliktu interesów . wymaga od komisarza poinformowania Komisji o miejscu zatrudnienia małżonka. Postanowienia kodeksu regulują również kwestię późniejszego zatrudnienia komisarzy, stwierdzając, że przez rok po zakończeniu pracy w Komisji były komisarz jest obowiązany informować Komisję o miejscu i charakterze swojego zatrudnienia. Do Komisji należy ustalenie, czy nie zachodzi konflikt interesów wynikający z tego, że aktualne zatrudnienie byłego komisarza jest związane ze sprawami, za które był odpowiedzialny, będąc członkiem Komisji.

Drugą po Komisji Europejskiej instytucją Unii Europejskiej, wokół której koncentruje się działalność grup interesu, jest Parlament Europejski^[15] (nb. wskazuje to na rzeczywisty podział kompetencji decyzyjnych w systemie organów unijnych; por. uwagi powyżej na temat "strukturalnego" przesunięcia lobbingu w USA). Jednocześnie Parlament Europejski jest pierwszą instytucją Unii, która swoje kontakty z lobbystami uregulowała w sposób formalny^[16]. Mianowicie w 1996 r. do Regulaminu Parlamentu (Rules of Procedure of the European Parliament) został wprowadzony artykuł 9 zatytułowany Kodeks postępowania (Rule 9. Code of Conduct) oraz dwa aneksy (I i IX), w których znalazły się zasady postępowania lobbystów i parlamentarzystów w ich wzajemnych kontaktach. Zgodnie z art. 9 lobbysta jest zobowiązany do umieszczenia swoich danych w rejestrze lobbystów działających przy Parlamencie Europejskim (sign a register kept by the Quaestors) oraz przestrzegania kodeksu postępowania zamieszczonego w art. 3 aneksu IX (między innymi wyjawienia interesu lub interesów, jakie reprezentuje w kontaktach z członkami Parlamentu, ich asystentami i urzędnikami Parlamentu). Z drugiej strony lobbyście przysługują pewne uprawnienia: prawo wstępu do budynków parlamentarnych (umożliwia to specjalna przepustka ze zdjęciem i nazwiskiem lobbysty oraz nazwą organizacji lub osoby, dla której lobbysta pracuje), prawo obserwacji otwartych posiedzeń komisji parlamentarnych oraz dostępu do biblioteki parlamentarnej. Z kolei parlamentarzysta zgodnie z przepisami aneksu I zobowiązany jest między innymi do ustnego ujawnienia finansowego zainteresowania (w przypadku posiadania takiego) przed publicznym zabraniem głosu w trakcie relewantnej debaty w Parlamencie lub jego organach, składania szczegółowej deklaracji na temat swojej działalności zawodowej i innych płatnych zajęć, wskazania osób, od których otrzymuje jakiekolwiek wsparcie (finansowe, kadrowe, techniczne), powstrzymania się od przyjmowania jakichkolwiek podarunków lub korzyści związanych z wykonywaniem swoich obowiązków oraz rejestrowania innych podarunków (podarunek o wartości przekraczającej 600 euro jest rejestrowany jako podarunek wartościowy . significant gift).

Jeżeli chodzi o prawną regulację lobbingu w poszczególnych państwach członkowskich Unii Europejskiej, to jest ona więcej niż skromna, a większość państw w ogóle nie uregulowała zasad współpracy lobbystów z organami władzy publicznej. Wyjątkiem są Niemcy, gdzie istnieje procedura rejestracyjna na szczeblu federacji (rejestr jest prowadzony w Bundestagu, a procedurę rejestracji nadzoruje przewodniczący Bundestagu). Zainteresowani lobbingiem mogą się zarejestrować w Bundestagu i / lub rządzie federalnym. Rejestr jest publikowany, a zarejestrowani lobbyści mają dostęp do budynków i mogą uczestniczyć w federalnych procedurach legislacyjnych. Podobne rozwiązania jak w Niemczech zostały przyjęte w Danii. Z kolei w niektórych innych państwach, na przykład we Francji i w Wielkiej Brytanii, zostały opracowane kodeksy etyczne lobbystów. Jeszcze w innych państwach, na przykład w Szwecji i we Włoszech, a także w Wielkiej Brytanii i w Polsce, toczy się aktualnie dyskusja na temat potrzeby i zakresu prawnego uregulowania lobbingu.

W Polsce istniejąca praktyka prowadzenia działalności lobbingowej (wywierania wpływu na przedstawicieli władzy ustawodawczej i władzy wykonawczej w celu podjęcia decyzji o określonej treści) w sytuacji braku jakichkolwiek uregulowań prawnych doprowadziła do przygotowania w 2003 r. projektu ustawy o działalności lobbingowej. Uchwalenie ustawy uczyniłoby nasze państwo jednym z pierwszych państw europejskich, które kształtują i kontrolują lobbing w procesach decyzyjnych organów władzy publicznej, a jej regulacje mogłyby stać się punktem odniesienia i porównań dla istniejących lub projektowanych rozwiązań w innych państwach. Najważniejsze zaś, że uchwalenie ustawy stanowiłoby kolejny krok w kierunku zwiększenia jawności i przejrzystości działalności organów władzy publicznej, zwiększenia racjonalności podejmowanych decyzji, eliminacji deficytu demokracji oraz ograniczenia korupcji, kolesiostwa i innych patologii na styku biznesu, polityki i prawa. Osiągnięciu tych celów służy przewidziana w ustawie instytucjonalizacja lobbingu (projekt ustawy określa zasady wykonywania działalności lobbingowej oraz dopuszczalne formy oddziaływania na decyzje organów władzy publicznej, a ponadto wprowadza dwie kategorie lobbystów: etatowych i zawodowych oraz przewiduje rejestr lobbystów) i poddanie go kontroli (projekt ustawy przewiduje formy kontroli działalności lobbingowei i związane z nimi obowiązki informacyjne organów władzy publicznej, a także sankcje za niedopełnienie tych obowiązków i sankcje za prowadzenie działalności lobbingowej z naruszeniem przepisów ustawy).

Prakseologiczne zalety lobbingu (lobbyści dostarczają decydentom informacje o istniejących lub potencjalnych problemach, ich możliwych rozwiązaniach, zaletach i wadach wchodzących w grę kierunków działania itd.^[17]), społeczno-polityczne zalety lobbingu (służy ideałowi demokratycznego społeczeństwa obywatelskiego, które chce pełniej uczestniczyć w procesach demokratycznych i wypowiadać się częściej niż raz na kilka lat^[18]), gospodarcze zalety lobbingu (eliminując korupcję i niemerytoryczny charakter decyzji organów władzy publicznej, służy budowie gospodarki rynkowej) i inne jeszcze zalety lobbingu nie powinny jednakże przesłaniać faktu słabości natury ludzkiej i płynących stąd zagrożeń, także w zakresie lobbingu. Gdyby było inaczej, przygotowywana ustawa o działalności lobbingowej byłaby zbędna. Tym niemniej i jej stosowanie będzie zależało od ludzi. Oby tylko nie okazało się, że brak moralności czyni koniecznym przyjęcie ustawy, ale jednocześnie uniemożliwia wyegzekwowanie jej postanowień.

^* Opublikowany w: Jakość administracji publicznej, Księga konferencyjna dedykowana Profesorowi Marcinowi Jełowickiemu, Międzynarodowa konferencja naukowa Cedzyna k. Kielc 24-26 września 2004 r., redakcja naukowa Jan Łukasiewicz, TNOiK, Rzeszów 2004, s. 432-439

[1] J. Boć zauważa, że o lobbingu pisze się albo źle, albo dobrze, zob. tenże, Problem lobbingu, (w:) A. Błaś, J. Boć, J. Jeżewski, Administracja publiczna, pod redakcją J. Bocia, Kolonia Limited 2003, s. 284-285.

[2] Korupcja jest w istocie największym zagrożeniem dla lobbingu, ponieważ tam gdzie się pojawia, o treści decyzji przesądza siła pieniądza i materialny interes decydenta, a nie siła argumentów i substancjonalny interes zewnętrzny.

[3] Na temat innych, bardziej ogólnych ujęć lobbingu, w tym jako postaci komunikacji i public relations, zob. na przykład S. Black, Public relations, przełożyła I. Chlewińska, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2001, W. Budzyński, Public relations, Poltext, Warszawa 2001, K. Jasiecki, M. Molenda-Zdziech, U. Kurczewska, Lobbing. Sztuka skutecznego wywierania wpływu, Oficyna Ekonomiczna, Kraków 2000, D. R. Mastromarco et al, Sztuka lobbyingu w Polsce, tłum. E. Teodorczyk, J. Zieliński, PAB-Font Warszawa 1995, K. Wojcik, Public relations, Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa 2001.

[4] Podejmowane rozstrzygnięcia organów władzy publicznej mogą dotyczyć stanowienia prawa oraz kształtowania polityki państwa oraz praktyki organów władzy publicznej na szczeblu centralnym i lokalnym, w szczególności w zakresie przyznawania przywilejów (w formie koncesji, zezwoleń, licencji, ulg i umorzeń, ograniczenia lub zwolnienia z obowiązków publicznoprawnych, gwarancji lub poręczeń, dotacji oraz kontyngentów), a także zawierania umów, których stroną jest Skarb państwa albo jednostka samorządu terytorialnego reprezentowana przez organ władzy publicznej.

[5] Zob. S. Ehrlich, Władza i interesy. Studium struktury politycznej kapitalizmu, PWN, Warszawa 1967 oraz K. Wójtowicz, Grupy nacisku w procesie tworzenia prawa w Stanach Zjednoczonych, Acta Universitatis Wratislaviensis, No 719, Prawo CXXI, Wrocław 1984, s. 167 i n. Obydwaj autorzy wskazują, że od 1808 r. nazwa kuluarów Kongresu . lobby . utożsamiana jest z grupami związanymi wspólnym interesem i usiłującymi przez swoich przedstawicieli wywierać wpływ w kuluarach Kongresu na członków legislatywy federalnej.

[6] Zob. J. H. Birnbaum, The Lobbyists. How Influence Peddlers Get Their Way in Washington, Times Books, New York 1992.

[7] Tychże, Public Administration. Understanding Management, Politics, and Law in the Public Sector, McGrow-Hill, Boston 2002, s. 86. Por. B. Guy Peters, Administracja publiczna w systemie politycznym, przekład K. W. Frieske, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, s. 216 i n. oraz D. Whitman, J. W. Gergacz, The Legal Environment of Business, Random House, New York 1988, s. 103 i n.

[8] Zob. na przykład U. Kurczewska, M. Molęda-Zdziech, Lobbing w Unii Europejskiej, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2002, K. Michałowska-Gorywoda, Podejmowanie decyzji w Unii Europejskiej, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa 2004, s. 298 i n. oraz K. Tarnawska, Rozwój lobbingu w Unii Europejskiej, Sprawy Międzynarodowe 1999, nr 3, s. 25 i n. Ostatnia autorka trafnie wiąże lobbing instytucji Unii Europejskiej ze specyfiką tej organizacji, konkludując, że "lobbyści dostarczają niezbędnych informacji, a także umacniają demokratyczny wizerunek Unii, pełniąc funkcje pośredników między obywatelami Unii a instytucjami podejmującymi decyzje", op. cit., s. 40.

[9] Komisja Europejska jednoznacznie określiła w nim swoje stanowisko wobec lobbingu: "Komisja była i jest organem otwartym na wkład ze strony grup interesu (special interest groups). W przekonaniu Komisji jest to istotne dla opracowania realnych i wykonalnych kierunków działania (sound and workable policies). Toczący się dialog okazał się korzystny zarówno dla Komisji, jak i zainteresowanych stron zewnętrznych. Komisja potwierdza potrzebę takiego dialogu, sprzyja mu i zamierza nadal z niego korzystać".

[10] Pragnąc uporządkować kontakty z grupami interesu, Komisja Europejska rozpoczęła w 1992 r. opracowywanie baz danych (rejestrów) dotyczących niekomercyjnych grup interesu, pozostawiając tworzenie baz danych dotyczących komercyjnych organizacji samym zainteresowanym.

[11] J. Groen zwraca uwagę, że kanadyjskie prowincje finansują funkcjonowanie własnych biur handlowych i promocji poza granicami Kanady, chociaż nie ma konstytucyjnych podstaw do takich działań. Następstwem tego są konflikty pomiędzy prowincjami i federacją, które próbuje się rozwiązywać na drodze sądowej, zob. tenże, Podział władzy w Kanadzie, tłum. J. Supernat, Samorząd Terytorialny 1999, nr 7-8, s. 143.

[12] Przygotowały go dwie organizacje public relations: Public Affairs Practitioners . PAP i Society of European Affairs Professionals . SEAP.

[13] Ich naruszenie przez sygnatariusza kodeksu powinno prowadzić do jego dobrowolnej rezygnacji.

[14] Po nowelizacji w grudniu 2000 r. obowiązuje od 1 stycznia 2001 r.

[15] Na temat lobbingu w procesach decyzyjnych innych organów Unii Europejskiej, a w szczególności Rady Unii Europejskiej, zob. K. Michałowska-Gorywoda, op. cit., s. 321 i n.

[16] W odniesieniu do takich inicjatyw w literaturze podnosi się, że "regulacja lobbingu nie ma na celu jego ograniczenie, ale poprawę komunikacji między lobbystami a Parlamentem i Komisją oraz wyeliminowanie nieuczciwych prób przekonywania do swojego stanowiska", K. Tarnawska, op. cit., s. 40.

[17] Lobbyści do pewnego stopnia działają jak eksperci, doradcy i konsultanci. Na temat doradztwa w administracji publicznej zob. E. Knosala, Decyzja i doradztwo w administracji publicznej. Studium z nauki administracji i prawa administracyjnego, Bytom 2003.

[18] Zob. L. Graziano, Lobbying, Pluralism and Democracy, Basingstoke, New York 2001.